Những phẩm chất mà bậc quân tử đều có

Nhân gian biến dịch, danh lợi bủa vây, người giữ được tâm hồn cao thượng và phẩm hạnh thanh liêm vẫn luôn như những vì sao sáng giữa đêm đen. Họ là những bậc quân tử, người mà lời nói và hành vi đều thuận theo Đạo Nghĩa, không lệch khỏi Chính Đạo. Sau đây là những phẩm chất mà người quân tử luôn mang theo bên mình như hình với bóng. 

Trung tâm Đạo làm người của bậc quân tử là sự chính trực, thẳng thắn với lòng mình, không quanh co giả trá, không uốn cong sự thật vì tư lợi. Khổng Tử từng nói: “Quân tử úy thiên mệnh, tiểu nhân úy hình phạt”, người quân tử kính sợ mệnh Trời, còn kẻ tiểu nhân chỉ sợ luật hình.

Ý rằng quân tử hành xử ngay thẳng, không làm điều sai vì sợ quả báo lương tâm, chứ không phải vì sợ luật pháp trừng trị.

Người quân tử không so đo hơn thua vụn vặt. Họ biết rõ phúc hoạ là do nhân quả, chẳng do tranh giành. Không cần thắng ai, họ chỉ cần thắng chính mình: thắng dục vọng, thắng lòng sân si, thắng cám dỗ. Còn tiểu nhân thì “gặp ai cũng muốn hơn”, lòng chất đầy so sánh, hơn thua từng chút một, đó là khởi nguồn của mọi bất hạnh.

Nơi thanh tịnh nhất không phải núi rừng, mà là miệng người quân tử. Họ không gieo lời bàn tán, không tham gia những cuộc nói chuyện về lỗi lầm người khác.

Lão Tử từng dạy: “Thị phi thị phi, đa khẩu sở sinh”, đúng sai là do miệng lưỡi sinh ra.

Người càng cao quý thì càng ít lời. Bậc quân tử giữ gìn khẩu đức, bởi họ biết rằng “Lời là hoa của tâm”, tâm không thanh thì lời ắt độc. Việc nói sau lưng, dù là lời hay hay dở, đều không thanh cao, vì không có người kia hiện diện để đối thoại một cách đường hoàng. Bàn về người vắng mặt, dù vô tình, vẫn gieo mầm của chia rẽ và hiểu lầm.

Sự trung thành và minh bạch là tôn chỉ trong hành xử của quân tử. Dù là trong tình thân, tình yêu hay sự nghiệp, quân tử một lòng một dạ, không gian dối, không nhập nhằng, không giở trò hai mặt. Nếu tâm đã đổi, họ sẽ rời đi trong im lặng, chứ không lén lút đứng hai bên, bắt cá hai tay.

Cổ nhân dạy: “Quân tử hòa nhi bất đồng, tiểu nhân đồng nhi bất hòa” – Quân tử sống hòa nhã mà không hòa tan, còn kẻ tiểu nhân thì xu nịnh đồng thuận nhưng lòng lại chẳng hoà.Họ chọn trung thực thay vì dễ dãi, chọn rút lui chứ không phản trắc. Dù đau, cũng phải rõ ràng.

Người có tu dưỡng không bao giờ vội vàng biểu lộ xúc cảm. Họ bình thản, như mặt hồ tĩnh lặng giữa gió nổi, không để ngoại cảnh xô nghiêng lòng mình.

Hàn Phi Tử từng viết: “Nội vô oán tức chi tâm, ngoại vô tà vọng chi sắc, khí định thần nhàn, thanh tĩnh hòa lạc.” – nghĩa là: Trong lòng không oán giận, ngoài mặt không tà tâm, khí vững, thần nhàn, thanh tịnh và an hoà.

Sự điềm đạm của quân tử đến từ lòng tin sâu sắc vào nhân quả, vào thời vận. Nhẫn không phải vì yếu, mà vì hiểu: mọi thứ đều có thời điểm của nó. Không vội đắc chí, không vì bị khinh mà giận dữ, đó là đỉnh cao của tu dưỡng.

Khi gặp hoạn nạn, quân tử không cuống quýt cầu cứu, cũng không thở than oán trách. Họ điềm nhiên như thể đã biết trước. Khi gặp chuyện vui, họ cũng không quá đỗi mừng rỡ. Sự trầm ổn ấy đến từ khả năng vượt thoát lên trên hoàn cảnh, không để ngoại cảnh chi phối nội tâm.

Trang Tử có kể câu chuyện nổi tiếng về người chài lưới khi nghe tin con chết, vẫn thong thả đàn hát, vì ông biết sinh tử là lẽ thường, không cần hoảng hốt hay sầu bi.Người quân tử cũng vậy, họ thấu lẽ đời, nên không bị cuốn vào cảm xúc tạm thời. Họ sống với cái tâm như trời đất: bao dung, vững chãi.

Người quân tử không chất chứa oán thù. Bởi lẽ họ biết: giữ mãi hận thù là uống thuốc độc và mong người khác chết. Tha thứ không phải để người kia thanh thản, mà là để chính mình được giải thoát.

Kinh Dịch có viết: “Quân tử dĩ đức báo oán” – Người quân tử lấy đức hạnh để đáp trả thù oán.Không ai sống mà không từng bị tổn thương, nhưng chỉ người cao quý mới đủ sức không trả đũa. Họ chọn giữ tâm trong sạch thay vì để nó vẩn đục bởi giận dữ.

Phẩm chất của người quân tử không thể mua được bằng tiền, cũng không đến từ danh vọng hay học vị. Đó là kết tinh của sự tu thân, là kết quả của biết bao ngày tháng gọt giũa tâm hồn, giữ gìn chính niệm. Giữa một thế giới hỗn loạn, người quân tử không rực rỡ, nhưng ánh sáng họ tỏa ra đủ để khiến người khác muốn sống tốt hơn.

Bậc thánh hiền xưa luôn lấy quân tử làm hình mẫu giáo hóa thiên hạ. Ngày nay, dẫu xã hội có đổi thay, nhưng đạo lý ấy vẫn không hề phai nhạt. Người biết lấy lòng chính trực, miệng thanh sạch, tâm không oán, tình không giả, hành không loạn, thì dù ở đâu, cũng đều là trụ cột của thiên hạ và lòng người. 

“Tu thân tề gia trị quốc bình thiên hạ” – Mọi sự an định đều bắt đầu từ một người quân tử biết tu dưỡng bản thân.

Nguyên Tác An Hậu